MUŞ HAYVANCILIĞI 4.0: AKILLI ÇİFTLİKLER İÇİN UYGULAMALI YOL HARİTASI — 2
Bu yazı, geçtiğimiz günlerde yayımlanan "Muş Hayvancılığı 4.0: Akıllı Çiftlikler İçin Uygulamalı Yol Haritası — 1" başlıklı yazımızın devamıdır. İlk yazıda ahır ortamının izlenmesinden yem yönetimine, sürü takibinden enerji ve atık değerlendirmesine kadar uzanan uygulamaları ve bir pilot köy senaryosunu ele almıştık; daha çok "ne yapılmalı" sorusuna yanıt aramıştık. Bu yazıda ise çoğu üreticinin ilk aklına gelen ve çoğu zaman en zor olan soruyu masaya yatıracağız: Bütün bunların maliyetini kim, nasıl karşılayacak?
Önce şunu açıkça söylemek gerekir: Akıllı hayvancılığın bütün maliyetini tek tek çiftçinin sırtına yüklemek ne adil ne de gerçekçidir. Doğru model, ortak yatırımı mevcut hibe ve destek mekanizmalarıyla birleştirmektir. Bugün masada birden fazla hibe kapısı bulunmaktadır. Tarım ve Kırsal Kalkınmayı Destekleme Kurumu (TKDK) aracılığıyla yürütülen IPARD programı, Muş'un da içinde bulunduğu illerde süt ve besi hayvancılığı tesislerinden ürün işleme ve yenilenebilir enerji yatırımlarına kadar geniş bir alanda yatırım tutarının önemli bir bölümünü hibe olarak karşılayabilmektedir; üstelik genç çiftçi, kadın girişimci ve dağlık-dezavantajlı bölgeler için bu oran daha da yükselmektedir. Tarım ve Orman Bakanlığı'nın Kırsal Kalkınma Yatırımlarını Destekleme Programı (KKYDP) makine, ekipman ve tesis yatırımlarına destek sağlarken; Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA) ve DAP Bölge Kalkınma İdaresi bölge planına uygun projelere mali destek vermektedir. Akıllı sensör veya mobil uygulama gibi teknolojik tarafı geliştirecek gençler için ise KOSGEB girişimcilik destekleri ve TÜBİTAK'ın bireysel genç girişim (1512 BiGG) programı doğru adreslerdir.
Hibeler işin yalnızca bir ayağıdır. İkinci ayak, faiz indirimli yatırım ve işletme kredileridir. Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatifleri, hayvancılık yatırımlarına uygun koşullu krediler sunmaktadır; bu krediler, hibeyle karşılanamayan öz kaynak ihtiyacını köprülemek için kullanılabilir. Üçüncü ayak ise yatırımın geri ödemesini kolaylaştıran sürekli üretim destekleridir. Anaç hayvan, buzağı, süt primi ve özellikle yem bitkisi destekleri, akıllı sistemle elde edilen verim artışının üzerine eklendiğinde yatırımın kendini amorti etme süresini kısaltır. Yani mesele yalnızca "parayı nereden bulacağız" değildir; aynı zamanda "bu yatırım kendini ne kadar sürede geri öder" sorusudur ve doğru kurgulanmış bir sistemde bu süre düşünüldüğünden daha kısadır.
Bütün bu kaynakların ortak bir özelliği vardır: İyi yazılmış, gerçekçi ve sürdürülebilir projeleri ödüllendirirler. İşte tam bu noktada iki şey belirleyicidir. Birincisi, başvurunun tek bir çiftçi yerine kooperatif ya da üretici birliği çatısı altında yapılmasıdır; çünkü ortak başvuru hem üretici başına maliyeti kat kat düşürür hem de pek çok destekte daha yüksek hibe oranına ve önceliğe kapı açar. Ortak bir güneş enerjili pompa, ortak bir süt soğutma tankı ya da ortak bir yem üretim alanı, birlikte sahiplenildiğinde tek tek üreticiye çok daha hafif gelir; üstelik kooperatif, girdi alımında ve ürün satışında pazarlık gücünü de büyütür. İkincisi, bu projeleri hazırlayacak teknik kapasitedir. Üniversitenin buradaki rolü hayatidir. Üretici birliğiyle birlikte fizibilite çıkaran, doğru hibe programını seçen ve rekabetçi bir proje yazan bir akademik destek, dağınık iyi niyeti somut bir yatırıma dönüştürür. Kısacası finansman bir engel değil; doğru örgütlenme ve doğru başvuruyla aşılabilen bir aşamadır.
Finansman çözüldüğünde sıra, kurulan sistemi kalıcı kılacak omurgaya gelir. Bunun ilk halkası veri altyapısıdır. Sensörler veri üretir; ancak merkezi olmayan veri yalnızca gürültüdür. Bu nedenle il ölçeğinde bir "Muş Akıllı Hayvancılık Veri Platformu" kurulmalıdır. Ahır koşulları, sürü hareketliliği, süt verimi, hastalık kayıtları, yem ve su kullanımı bu platformda toplanmalıdır. Üniversite bu veriyi yönetir ve analiz eder; üretici cep telefonunda sade bir gösterge ekranı görür; il müdürlüğü ise planlama için bütün resmi izleyebilir. Dağınık cihazları gerçek bir sisteme dönüştüren şey, işte bu ortak veri platformudur.
Bu platform aynı zamanda hayvan sağlığını da güçlendirir. Muş'ta mesafeler uzun, veteriner hekim sayısı sınırlıdır. Uzaktan veteriner desteği, dijital aşı ve tedavi kayıtları ve veri platformundan üretilen hastalık haritaları, sınırlı veteriner kapasitesinin en çok ihtiyaç duyulan yere yönlendirilmesini sağlar. Sensörlerden gelen erken uyarılar, hastalık sürüye yayılmadan hekime ulaşır; böylece hem hayvan kayıpları hem de tedavi giderleri azalır.
Aynı veriyle yönetilmesi gereken bir başka zenginlik ise meralardır. Muş'un en büyük varlığı meraları ve ovasıdır; ancak iklim değişikliği ve plansız otlatma bu varlığı tehdit etmektedir. Drone ve uydu görüntüleriyle mera takibi, dönüşümlü otlatma planları ve su kaynaklarının izlenmesi, meraları korurken verimi de artırır. Veriyle desteklenen mera ıslahı otlatma mevsimini uzatır ve yem maliyetini düşürür. Doğru yönetilen bir mera, en ucuz ve en sağlıklı yem kaynağıdır.
Bütün bu yatırımın anlam kazanması ise katma değer ve markalaşmayla olur. Daha çok üretmek tek başına yeterli değildir; asıl mesele izlenebilir, markalı ve katma değerli ürün üretebilmektir. Hayvanı takip eden veri sistemi, üründe ahırdan rafa kadar izlenebilirlik de sağlayabilir. Muş'un sütü ve eti, ham bir ürün olmaktan çıkıp markalı ve coğrafi işaretli ürünlere dönüşebilir. Katma değerli süt ürünleri ve işlenmiş gıdalar, her litrenin ve her kilogramın getirisini katlar. Gelir bölgede kaldıkça genç de bölgede kalır.
Elbette bunların hiçbiri kendiliğinden olmaz. Köylerde dijital okuryazarlık, internet altyapısı ve başlangıçtaki çekinceler gerçek sorunlardır. Bunların çözümü; küçük başlamak, ilk pilot yılında somut sonuçlar göstermek, DENEYAP atölyeleri ve üniversite üzerinden eğitimi sürekli kılmak ve en önemlisi köyün kendi gencini yetiştirmektir. Sahada güveni kuran şey, dışarıdan gelen uzman değil; köyün içinden çıkan, sistemin teknik köprüsü hâline gelen genç olacaktır.
Bu yaklaşımı üç yıl sonrasına taşıyalım: Pilot köyler ortak veri platformuna bağlanmış, kooperatifler hibe ve kredilerle kurdukları ortak altyapıyı işletir hâle gelmiş, bölgenin kendi yetiştirdiği teknik gençler sistemleri ayakta tutuyor ve raflarda izlenebilir, markalı Muş ürünleri yer alıyor olsun. Başarıyı ölçecek ölçütler de bellidir: üretici başına gelir, süt ve et verimi, hastalık oranı, yem ve enerji maliyeti ve belki de en kıymetlisi, gencin kırsalda kalma oranı. Bu ölçütler iyileşiyorsa model çalışıyor demektir ve gönül rahatlığıyla başka köylere yaygınlaştırılabilir.
Daha önce de yazdığım gibi, milli teknoloji hamlesi taşrada başlar. Muş; finansmanı kooperatif, hibe ve uygun kredilerle çözen, ortak bir veri platformu kuran, hayvan sağlığını dijitalleştiren, meralarını koruyan, ürününü markalaştıran ve kendi gencini yetiştiren bir ekosistem kurabilirse, yalnızca üretim yapan bir şehir değil, üretimini akılla, veriyle ve mühendislikle yöneten bir şehir olur. Geleneksel hayvancılık kültürümüzü kaybetmeden onu bilimle güçlendirmek zorundayız. Çünkü geleceğin güçlü şehirleri, üretimini en akıllı yöneten şehirler olacaktır. Muş, bu yolculukta yalnızca katılan değil, yön gösteren şehirlerden biri olabilir.
