Serhat’ın uzun kış gecelerinde, ocağın başında oturan bir dengbêjin sesi sadece bir kilam değildi,
Bir hafızaydı.
Bir arşivdi.
Bazen de bir mahkemeydi.
Kahramanlıklar, aşiret kavgaları, aşklar, sürgünler ve günlük hayatın kırılgan ayrıntıları o sesin içinde taşınırdı. Bugün o sesin yerini çoğunlukla başka sesler almış durumda.
Dengbêjlik, Kürt sözlü edebiyatının en güçlü damarlarından biri olarak hala varlığını sürdürse de özellikle gençler arasında hızla zayıflayan bir gelenek haline geldi.
Üniversite yıllarımda bu kültüre merak saldığımda, yalnızca güzel bir ses ya da nostaljik bir hikâye anlatımıyla karşılaşmadığımı fark etmiştim. Dengbêjlik, toplumsal olaylara yön veren, hafızayı canlı tutan ve bazen iktidar ilişkilerini bile sorgulayan derin bir yapıydı. Bir kilam, bir köyün sınırını, bir ailenin onurunu ya da bir savaşın bedelini, yazılı tarihin ulaşamadığı bir açıklıkla anlatabiliyordu. Bu yüzden meselenin sadece “eski bir gelenek kayboluyor” demekten ibaret olmadığını düşünüyorum.
Peki neden kayboluyor?
Bunu yalnızca “postmodern kültür” ya da “küreselleşme” ile açıklamak eksik kalır. Elbette küresel kültür, hızlı tüketim ve görsel odaklı iletişim, uzun soluklu sözlü anlatım geleneğini zorluyor. Ancak daha somut sebepler de var: Kürtçenin kamusal alanda uzun yıllar maruz kaldığı kısıtlamalar, kırsaldan kente yoğun göç, medreselerin ve geleneksel sohbet ortamlarının zayıflaması, dengbêjlerin ekonomik olarak geçinememesi ve en önemlisi, gençlerin bu geleneği “eski” ve “işlevsiz” olarak algılaması. Bir gelenek, sadece yaşlılar tarafından yaşatılmaya çalışıldığında er ya da geç zayıflar. Gençler onu kendi hayatlarının bir parçası olarak görmediği sürece, kilamlar da kasetlerde ve arşivlerde kalır.
Buna rağmen dengbêjlik hala tamamen kaybolmuş değil. Serhat’tan Botan’a, Muş’tan Van’a kadar bazı dengbêjler ve Dengbêj Evleri hala ayakta. Asıl mesele, bu mirası “korumak” değil, onu gençlerin kendi dilinde yeniden üretebilmelerini sağlamak.
Gençlerin bu kültüre sahip çıkması için birkaç somut öneri üzerinde durmak istiyorum:
Birincisi, üniversite ve lise gençlik kulüplerinde düzenli “dengbêj divanları” kurulabilir. Bunlar sadece dinleme etkinliği değil; gençlerin kilamları öğrenip söylemeye teşvik edildiği, kayıtların tutulduğu ve tartışıldığı ortamlar olmalı.
İkincisi, yaşayan dengbêjlerle sistematik kayıt ve dijital arşiv çalışmaları hızlandırılmalı. Her ilçede en az bir genç grup, yerel dengbêjlerin repertuvarını derleyip internet ortamında erişilebilir hale getirebilir.
Üçüncüsü, dengbêjlik sadece “folklor” olarak değil, tarih ve sosyoloji derslerinin parçası olarak okutulabilir.
Dördüncüsü, modern müzik ve anlatı formlarıyla dikkatli bir diyalog kurulabilir. Geleneksel kilamı bozmadan, genç dinleyiciye ulaşacak yeni üretimler denenebilir.
Son olarak, Dengbêj Evleri’nin gençlere açık atölyelere dönüştürülmesi ve buralarda usta-çırak ilişkilerinin yeniden kurulması önemli.
Bir kültürün yaşaması için sadece eski güzel günlere duyulan özlem yetmez. Onu taşıyacak yeni seslere ihtiyaç vardır. Dengbêjlik, Serhat’ın ve daha geniş Kürt coğrafyasının kadim hafızasıdır. Bu hafızayı korumak, yalnızca geçmişe saygı değil; geleceği anlamlandırma meselesidir. Gençler bu sesi kendi sesleri olarak sahiplendiğinde, gelenek kaybolmaz, başka bir biçimde yeniden nefes alır.