Günlük hayatta çocuğunuzla kaç kelime konuşuyorsunuz? Cevabınız sizi korkutabilir!

Aynı evin çatısı altında, aynı sofranın etrafında bir araya gelirken bile evlerimizde büyüyen dijital sessizlik, çocuklarımızın kelime dünyasını günden güne daraltıyor. Günün koşturmacası bitip eve dönüldüğünde ekranların büyüleyici ışığına çekilen aile fertleri, telefonlar ellerde, televizyon açık vaziyette aynı odada fiziksel olarak bulunsa da ruhen birbirine yabancılaşıyor. Oysa bir ağacın köklerinden beslenmesi gibi, çocuk da dünyayı ve kendi iç evrenini ancak ailesinin kurduğu kelimelerle tanırcasına biçimlendirir. Evde karşılık bulmayan, dile getirilmeyen duygular zamanla konuşulamamış bir hatıraya, dile getirilememiş hislere ve yitirilmiş söz varlığına dönüşürken, bu yoksunluğun ne kadar farkındayız?

KONUŞUYOR MUYUZ, YOKSA SADECE TALİMAT MI VERİYORUZ?

Günlük hayatın telaşında kurduğumuz cümlelerin aynasına baktığımızda, iletişimimizin ne kadarının gerçek bir sohbet ne kadarının askeri bir kışla düzeni olduğunu net biçimde görebiliriz. “Ödevini yaptın mı?”, “Odanı topladın mı?”, “Yemeğini bitir.”, “Telefonu bırak.”, “Şunun sesini kıs.”, “Montunu giy.”, “Dişlerini fırçala.”, “Çantanı hazırla.”, “Öğretmenini iyi dinle.”, “Geç kalıyoruz, hızlı ol.” gibi ardı arkası kesilmeyen komutlar; çocuğu bir birey gibi dinlemekten ziyade, kurulan çarkın tıkır tıkır işlemesini sağlama amacına hizmet eder. Sürekli talimat bombardımanına tutulan bir çocuk zamanla kendi sesini duyurmak yerine sadece isteneni yapan pasif bir uygulayıcıya dönüşür.

SINIFLARDAN YÜKSELEN SESSİZ SİNYAL: KELİME YOKSULLUĞU

Bir Türkçe öğretmeni olarak sınıflarımda gözlemlediğim en çarpıcı tablolardan biri, öğrencilerimin kelime dağarcığındaki belirgin aşınmadır. Metinler üzerinde çalışırken basit günlük kavramların bile karşılığını bilmediklerini görmek, kömür ocağındaki kanaryanın tehlikeyi haber vermesi gibi eğitim adına alarm vermektedir. Duygusunu, düşüncesini ifade edecek zengin sözcüklerden mahrum kalan çocuk, zihninde harika bir bina kurgulasa da onu inşa edecek tuğlaları bulamaz. Çocukların cümlelerinin kısalması ve duygularını birkaç kalıp emojiye sığdırması, ihmal ettiğimiz aile içi iletişimimizin doğrudan bir sonucudur.

DUYGULARIN GÜCÜ: ÖZGÜVEN VE SOSYAL KABULÜN ANAHTARI

Duygu ve düşüncelerini zengin bir söz varlığıyla dile getirebilen bireyler, hayat sahnesinde zırhını kuşanmış güçlü birer aktör gibi dururlar. Ne hissettiğini adlandırabilen, yaşadıklarını özgürce aktaran ve dinlemeyi bilen bir çocuk, akran ilişkilerinde karşılaştığı fırtınaları daha limanına varmadan çözebilir. Kendini ifade yeteneği, özgüven meşalesinin en parlak ışığıdır, gerektiğinde itiraz edebilen ve fikrini savunan çocuk, toplum içinde çok daha sağlam kök salma imkânı bulur. Dinlendiğini, kelimelerine değer verildiğini hisseden her çocuk, geleceğe özgüvenli, sağlam adımlarla ilerleme cesaretini kendinde bulacaktır.

KELİME DAĞARCIĞI: ÇOCUĞUN DÜNYAYI ANLAMLANDIRMA ANAHTARI

Dil, sadece ders kitaplarında kural anlatılan veya sınavlarda test edilen kuru bir yapı değil; bir ulusun ruhunu, mirasını ve düşünce biçimini taşıyan en büyük pusuladır. Çocuğun kelime dağarcığı ne kadar genişlerse, dünyadaki olaylar arasında bağ kurma, okuduğunu derinlemesine yorumlama ve analitik düşünebilme kapasitesi de o nispette artar. Mesele çocukla sadece laf olsun diye konuşmak değil, kurulan iletişimin derinliği, niteliği ve dokusudur. Evde çocukla kurulan her nitelikli diyalog, onun geleceğine koyulmuş paha biçilmez bir tuğladır. Asırlar önce Konfüçyüs’ün uyardığı gibi, "Bir milleti yok etmek istiyorsanız işe önce dili ile başlayın," çünkü dili yoksullaşan bir nesil, farkında olmadan kendi köklerinden kopar.

EKRANLARIN ARASINDA KAYBOLAN İLETİŞİM

Dijital araçların hayatımızın merkezine yerleştiği çağımızda, denetimsiz ve uzun süreli ekran kullanımı aile bireyleri arasındaki görünmez duvarları kalınlaştırıyor. Oysa yüz yüze iletişim, göz teması kurmayı, sesteki tonlamayı anlamayı, jest ve mimiklerden empati çıkarmayı öğreten canlı bir mekteptir. Çocuk ekrana her daldığında, ebeveynine anlatabileceği canlı bir anıyı ya da içini kemiren bir soruyu sessizce rafa kaldırır. Nihayetinde aynı çatı altında, birbirinin sesine ve dünyasına yabancı iki ayrı gezegen oluşur.

TATİL FIRSATI: EVDE KELİME SANDIĞI VE DOLU DOLU BİR ARA TATİL

İçinde bulunduğumuz ara tatil dönemi, çocuklarla kurduğumuz bağı kelimelerin zenginliğiyle taçlandırmak için eşsiz bir fırsattır. Öğrencilerimizin bu dönemi sadece dinlenerek değil, evde birlikte oluşturabileceğiniz bir "Kelime Sandığı" ya da "Kelime Defteri" etkinliğiyle zenginleştirmesi mümkündür. Gün içinde okunan kitaplardan ve yapılan derin sohbetlerden keşfedilen yeni sözcüklerin bu sandıkta biriktirilmesi, kelime dağarcığını somut ve eğlenceli bir maceraya dönüştürecektir. Ara tatili ekranların gölgesinde bırakmayıp bol bol muhabbet edilen ve kitap sayfaları arasında yeni dünyaların keşfedildiği kıymetli bir zaman dilimi olarak değerlendirmek, çocuklarımıza verebileceğimiz en güzel hediyedir.

YARIN ÇOK GEÇ OLABİLİR: ÇOCUKLARIMIZIN DÜNYASINI KELİMELERLE YENİDEN KURALIM

Bu gidişatı tersine çevirmek için bugün evlerimizde küçük ama devrim niteliğinde bir adım atabiliriz. Akşamın belirli bir saatinde dijital cihazları tamamen bir kenara bırakıp çocuklarımıza tüm benliğimizle kulak verelim. “Bugün seni en çok ne mutlu etti?”, “Seni şaşırtan bir olay oldu mu?”, “Okuduğun kitapta seni düşündüren bir ayrıntı var mı?”, “Arkadaşınla yaşadığın o durumu sen olsaydın nasıl çözerdin?” gibi sorularla sohbetin kapısını aralayalım. Peyami Safa’nın o sarsıcı tespitinde belirttiği gibi, "Bir milleti yok etmek isterseniz askerî istilâya lüzum yoktur, ona tarihini unutturmak, dilini bozmak kâfîdir." Unutmayalım ki çocuklarımıza bırakacağımız en büyük miras banka hesapları ya da gayrimenkuller değil; zengin bir kelime hazinesi, güçlü bir lisan ve fikirlerini korkusuzca dile getirebilecekleri güvenli bir aile limanıdır.